تبلیغات
انجمن علمی نانوتکنولوژی دانشگاه آزاد اسلامی یزد - مدلها در برنامه ریزی از فاطمه تقی زاده
پنجشنبه 30 آذر 1391  09:15 ق.ظ    ویرایش: - -
نوع مطلب: مدیریت و فناوری ،

ستفاده از مدلها در برنامه ریزی شهری و منطقه ای از سال 1923 با مدل رایلی برای بررسی كنش متقابل فضایی، آغاز شد. در واقع پیدایش نظریه سیستمی  كه تلاش می كرد ماهیت محیط انسانی و فعالیتهای مختلف مرتبط به یكدیگر را بشناسدزمینه لازم برای  استفاده از مدلها را فراهم كرد.
تعریف مدل: مدل سعی می كند كه جهان واقعی را به صورت ساده تر و به حالت قابل مدیریت در آورد. به عبارت دیگر مدل بازسازی ساده واقعیت است، كه پیچیدگی آشكار جهان واقعی را كاهش می دهد و آن را به حالتی قابل درك تبدیل می كند.

انواع مدلها:
طبقه بندی های مختلفی برای مدلها ارائه شده است اما آن چه كه ما در مباحث برامه ریزی فضایی باآن سرو كار داریم به صورت زیر است:

1-    مدلهای تصویری(Iconic Models):
مدلهایی هستند  كه به صورت فیزیكی اجسام را نشان می دهند و صرف نظر از مقیاس شبیه آن چیزی هستند كه آن را نمایش می دهند.مثل عكس های هوایی، مدلهای سه بعدی ماكتها،نقشه های كروی زمین،مدلهای دوبعدی تصویری مثل عكس  یا نقشه، مدلهای سه بعدی  مانند عكس های سه بعدی، هواپیما، ماكت شهر یا هر مجتمع دیگر

2-    مدلهای قیاسی (Analog Models):
این مدلها با اجسام، شبیه  موقعیت های واقعی و یا با آنها قابل مقایسه هستند.ترسیم خطوط هم تراز در نقشه های توپوگرافی، استفاده از رنگهای مختلف در نقشه كاربری اراضی برای نشان دادن یك كاربری مشخص و یا نشان دادن شدت تراكم با تن های مختلف رنگ، همان مدلهای قیاسی است.برخلاف مدلهای تصویری، استفاده از مدلهای قیاسی به راهنما نیاز دارد.

3-    مدلهای ریاضی یا مدلهای نمادی (Abstract Models):
به این مدلها ،انتزاعی یا سمبلیك می گویند. مدلهایی هستند كه با افكار انتزاعی شروع ، و با استفاده از علایم، نشانه ها و رمزها ثبت می شوند. این مدلها دامنه وسیعی دارند.از فرمول شیمیایی ساده  آب تا مدلهای تشكیل شده از یك سری معادلات ریاضی كه ویژگیها و خصوصیات توسعه را نشان می دهند یك مدل ریاضی به شمار می آیند.مدلهای ریاضی داده خوار هستند .یا به عبارت دیگر اطلاعات زیادی را طلب می كنند. اما با جود آن كه  این مدلها ساخت اولیه دشواری دارند،به آسانی قابل تعدیل و اصلاح هستند. یكی از انواع این مدلها مدل لاری است كه در سال 1963 برای پیتزبورگ نوشته شد.در سال 1974 نیز آقای اچنیك() برای تهران مدل ریاضی طراحی كرد.

مدل های ریاضی به سه ظبقه قابل تفكیك هستند:
1)      مدلهای توصیفی ) ِِِDescriptive Models)
2)      مدلهای برنامه ریزی (Planning Models)
3)      مدلهای پیش بینی كننده (Predictive Models)

 1 )  مدلهای توصیفی ) ِِِDescriptive Models)
این مدلها برای بیان یك سری از روابط در مقطع زمانی مشخص به كار می رود و عمدتاً در بررسی وضع موجود از آن استفاده به عمل می آید.برای مثال تهیه  مدل رگرسیونی برای  مهاجرت و عواملی كه منجر به مهاجرت می شود.

2 ) مدلهای برنامه ریزی كه به آنها مدل تجویزی یا Prescriptive نیز می گویند. این گونه مدلها می توانند مدلهای ارزیابی(Evaluative Models) و یا مدلهای هنجاری(Normative Models) باشند. مدلهایی كه در فرآیند ارزیابی برنامه ریزی كمك می كنند دارای تنوع زیادی هستند كه بعضی از انواع آن را در اینجا نام می بریم:

مدلهای تحلیل هزینه – فایده
مدلهای تحلیل هزینه اجتماعی
ماتریس دستیابی به اهداف
مدلهای تعادلی برنامه ریزی

مدلهای ارزیابی چند معیاری(Multi criteria evaluation techniques).در میان این مدلها مدل فرآیند تحلیل سلسله مراتبی(Analytic Hierarchy Process)  یا AHPكه آقای  توماس ساعتی آن را ابداع كردند خیلی انعطاف پذیر است. این مدل ابتدا در سال 1977 و بعد در سال 1978 با چاپ دو مقاله توسط آقای ساعتی و سپس انتشار كتابی با همین نام در سال 1980 ، گسترش یافت و در همه علوم از آن استفاده به عمل آمد.. در امریكا درزمینه ارزیابی كیفیت واحدهای مسكونی تا ارزیابی رآكتورهای اتمی از آن استفاده به عمل آمده است.بیشترین استفاده از این مدلها در علم مدیریت صورت گرفته است. در سال 1990 آقای ساعتی این مدل را ساده تر می كند.

3-مدلهای پیش بینی كننده (Predictive Models)
یك سری روابط توصیفی را با در نظر گرفتن عامل زمان به آینده می برد.مثل مدلهای رگرسیونی برای پیش بینی آینده.مدلهای پیش بینی كننده می توانند ایستا یا پویا و معین و احتمالی باشند.

 تاریخچه مدلهای بزرگ مقیاس:

اولین مدلهایی كه درزمینه برنامه ریزی شهری ساخته شدند به شرح زیر است:
 

1-The Chicago area Transportation Study(CATS):                                   

هدف از تهیه این مدل آن بود كه با مطالعه نیازهای حمل و نقل شهری شیكاگو طرح جامعی برای افق سال 1980 ارائه دهد.گروه مطالعاتی متشكل از اقتصاددانان، برنامه ریزان شهری،جامعه شناسان،جمعیت شناسان  و متخصصان كامپیوتر مطالعه گسترده ای را شامل بررسی های وسیع در مورد سفرهای شخصی و كاربری اراضی انجام دادند. بیش از 150000 سفر شخصی، هریك شامل 100 تا 300 مورد اطلاعات بررسی شد.كاربری اراضی شهری در 50 هزار بلوك شهری و 14 نوع كاربری شناسایی و طبقه بندی شد.. حجم وسیع اطلاعات و افق 25 ساله تعیین شده، از دشواری های ساخت مدل بود.به همین دلیل شبكه ای را روی نقشه شیكاگو ترسیم كردند كه مساحت هر مربع آن حدود یك مایل بود. با استفاده از كامپیوتر اطلاعات را خلاصه وتحلیل كردند و نتایج نهایی را به نمایش گذاشتند.

دو مطالعه دیگر كه در پیروی از مدل CATS انجام شد، عبارت بودند از PATS  و DMATS كه به ترتیب مخفف مدلهای زیر هستند:Pittsburg Area Transportation Study (2و 3)Detroit Metropolitan Area Traffic Study.

یكی دیگر از مدلهایی كه مورد استفاده و توجه قرار گرفت، مدل UCN یا 4)University of North Carolina   نام دارد كه توسط آقای اچنیك و همكاران او در دانشگاه كارولینای شمالی برای پیش بینی تبدیل زمین های بایر شهری یا روستایی به كاربری مسكونی در اثر توسعه شهری، ساخته شد.اساس مدل آقای اچنیك در واقع یك رگرسیون خطی چند متغیره بود. ایشان برای هریك از شبكه ها یا سلول ها شاخص جذابیت (Attraction Index) تعریف كرد كه شاخصی تركیبی از متغیرهای زیر بود:

1)      ارزش اولیه زمین

2)      وجود سیستم فاضلاب عمومی

3)      دسترسی به نزدیك ترین خیابان اصلی

4)      دسترسی به نزدیك ترین مدرسه ابتدایی

5)      دسترسی به نواحی كار

شاخص جذابیت احتمال تبدیل یك خانه از شبكه را به كاربری مسكونی اندازه می گیرد. در واقع هرچه جذابیت بیشتر باشد، آن محدوده زودتر به كاربری مسكونی تبدیل می شود.

5 )شاید جامع ترین مدل بزرگ مقیاس ، مدلی است كه لاری(Lowry Model) برای پیتزبورگ طراحی كرد. مدل لاری روی سه سیستم مرتبط شهری یعنی اشتغال، جمعیت و حمل و نقل تأكید دارد. ایشان از روش اقتصاد پایه برای تعیین میزان فعالیتها استفاده كرده است.در مدل لاری فرض این است كه موقعیت مكانی اشتغال پایه ، مستقل از الگوی مكانی سایر فعالیتها مثل اشتغال غیرپایه و جمعیت است و این فعالیتها از لحاظ مكانی به اشتغال پایه وابسته هستند. به عبارت دیگر عامل تعیین كننده در كاربری اراضی اشتغال پایه است.مدل لاری به صورت تكرار (Iteration) عمل می كند.نخست اشتغال پایه در حوزه های مختلف یك شهر را در نظر می گیرد و بعد اشتغال غیرپایه و جمعیت وابسته به آن را با تكرار به دست می آورد.

6) مدل دیگری كه می توان ذكر كرد مدل تام() تام یك و تام 2(Time Oriented Metropolitan Model) بود كه در سالهای 1964 و 1968 توسط جان كرسین ساخته شد. آقای كرسین همكار لاری بود و مدل تام 1 و تام2،با اقتباس از مدل لاری و افزایش ابعاد زمانی به آن تهیه شده بود . در واقع ایراد كرسین به مدل لاری این بود كه مدل مذكور ایستا بوده و عامل زمان را در نظر نگرفته است. تلاش ایشان برای تبدیل مدل ایستا به مدل پویا، به دلیل پیچیدگی مورد استقبال زیادی قرار نگرفت.. در مدل تام 2 ، عامل مكان را نیز در نظر گرفته است. 80 درصد از مدلهای بعدی بر اساس ساختار مدل لاری طراحی شده اند.مدلهایی كه بر اساس مدل لاری و یا بسط و گسترش مدل مذكور ساخته شدند به شرح زیر است:

1- مدل گارین لاری(Garin- Lowry Model) :
گارین تنها كاری كه كرد این بود كه مدل لاری را از حالت تكرار خارج كرد. یعنی از الگوریتمی استفاده كرد كه نیازی به محاسبات تكرار ندارد.
2- مایكل اچنیك در سال 1969 مدلی را طراحی كرد كه پایه آن مدل لاری بود.
3- مدل مایكل بتی(Batty)،كه هنوز هم در زمینه مدلسازی فعال است.
4- مدل آلن ویلسون: ویلسون تلاش كرده است كه  اطلاعاتی را كه در مدل لاری به طور كلی ارائه شده است، به اطلاعات ریزتری  تبدیل كند.این اطلاعات شامل خانوارها با درآمدهای مختلف، سطوح دستمزد و محل اشتغال كاركنان را در نظر می گیرد. انواع واحدهای مسكونی و تغییرات ارزش واحدهای مسكونی نسبت به محل، در این مدل منظور می شود.برای ساخت این مدل از مدل بیشینه نمودن آنتروپی استفاده كرده است.هیچكدام از این چهارنوع اطلاعات در مدل لاری در نظر گرفته نشده بود.
5- مدل لیسبون كه برای شهر لیسبون در پرتقال ساخته شد، گونه ای از مدل لاری بود.
6- مدل تپاز(Topaz) یا Technique for Optimum Allocation of Activities in Zones را استرالیایی ها ساختند. و در ملبورن ، سیدنی و چند شهر خارج از استرالیا از آن استفاده به عمل آمد..اساس مدل، مدل بهینه یابی است كه از برنامه ریزی خطی برای كمینه كردن و یا بیشینه كردن استفاده می كند.هدف از تهیه این مدلها اغلب اوقات به حداقل رسانده هزینه حمل و نقل عمومی بوده است.
7- در سال 1980  آقای ون (Kwon) مدلی را برای سئول ساخت كه اصلاح مدل تام بود.
8- آقای آینی(Ayeni) برای شهر لاگوس پایتخت نیجریه مدلی را بر اساس مدل لاری ساخته است.
9- مدل دیگری توسط پوتمن(Puttman)  تحت عنوان DRAM  یا Disaggregated Residential Allocation Model در سال 1980 ساخته شد كه نوعی مدل جاذبه تك قیدی بود . از این مدل در تعدادی از شهرها ازجمله:ناتا و ریودوژانیرو در برزیل،مكزیكوسیتی در مكزیك،آنكارا و ازمیر در تركیه، سانتیاگو در شیلی، هنك كنگ و تایپه استفاده شده است.
10 –  در سالهای 1970 تا 1972 ،دفتر ملی تحقیقات اقتصادی توسط اینگران و همكارانش، مدلی را برای عرضه و تقاضای مسكن ساختند كه به مدل NBER یا National Bureau of Economic Research معروف است.
11- در سال 1968 برای تخصیص مكان و نوع واحدهای مسكونی در ارتباط با تغییرات اشتغال، مدلی به نام PLUM  یا Projective Land use Model ساخته شد

در اواسط دهه 1970 ساخت مدلهای بزرگ مقیاس كه می خواستند در یك مرحله كل پدیده شهری را بررسی كنند و برای آینده پیش بینی های لازم را ارائه دهند، مورد سؤال قرار گرفتند. یكی از مهمترین حملات توسط آقای داگلاس لی با چاپ مقاله ای با عنوان "فاتحه خوانی برای مدلهای بزرگ مقیاس[1]" در مجله انستیتو برنامه ریزان امریكایی، مطرح شد. داگلاس لی در مقاله مذكور هفت علت را تحت عنوان هفت گناه مدلهای بزرگ مقیاس به شرح زیر بر شمرد:

1-    بیش از حد جامع بودن
2-    كلی بودن
3-    داده خوار بودن
4-    سمت گیری غلط داشتن
5-    بیش از حد پیچیده بودن
6-    مكانیكی بودن و در نظر نگرفتن ایده های فازی یا مبهم
7-    بیش از حد گران بودن

ایرادهای فوق و علاوه برآن تحولات تكنولوژیكی باعث شد كه گرایش به سمت مدل های كوچك مقیاس  بیشتر شودكه هركدام یك قسمت از پدیده شهری را بررسی می كردند.به طور خلاصه از اوایل دهه 1980 با عرضه كامپیوترهای شخصی، مدلهای كوچك مقیاس جایگزین مدلهای بزرگ مقیاس شدند.

- در سال 1088 آقای كانكل(Kunkel) مدل PLUM را در  قالب چهار ماجول به شرح زیر ارائه می دهد:


1- Demographic and Economic Forecasting Model (DEFM)
2-Basic Employment Model (BEM)
3- Sophisticated Allocation Process (SOAP)
4-Projective Land use Model (PLUM) 


مدل اشتغال پایه ، میزان اشتغال پایه را تخمین می زند و ماجول SOAP، عمل تخصیص را انجام می دهد كه می تواند جمعیت  و یا اشتغال باشد.. مدل پیش بینی كاربری اراضی میزان زمین مورد نیاز را بر حسب كاربری های مختلف آموزشی،بهداشتی و....برای افق برنامه تعیین می كند.

- در سال 1991 ، استفان پوتمن مدل ITLUP  یا Integrated Transportation and Land Use package را ارائه كرد كه از چهار ماجول ساخته شده بود:

1- مدل تخصیص اشتغال      Employment Allocation Model                             
2- مدل تخصیص مسكونی غیر متراكمDisaggregated Residential Allocation Model
3- مدل مصرف زمین                                                       Land Consumption Model
4-دو مدل متمركز حمل و نقل                       :Two Transportation Focused Model
       4-1- تفكیك سفر                                               MSPLT: Modal Split
      4-2- تخصیص شبكه ای سفر              Network: Network Assignment

با معرفی GIS  در اواخر دهه 1980 و اوایل دهه 1990 این نگرش به وجود آمد كه مدلها بتوانند تصویری نیز باشند. یعنی وقتی از كاربری اراضی صحبت می شود روی نقشه نیز نشان داده شوند. تلاشهای زیادی در این زمینه صورت گرفته و مدلهای زیادی ارائه شده است.. یكپارچه ساختن مدلها در چارچوب GIS، بحثی است كه امروزه مطرح است.
ساختار مدلها یا جاذبه ای است ویا برمبنای مدل لاری قرار دارد.به طوركلی مدلهای مورد استفاده در تحلیل ساختار فضایی به شرح زیر است:

1- مدل های جاذبه
         1-1- مدل هنسن
         1-2- مدل جاذبه تك قیدی
                          1-2-1- محدودیت تولید سفر
                          1-2-2- محدودیت جذب سفر    
         1-3- مدل جاذبه دوقیدی
2- مدل لاری
3- روشها و مدلهای بررسی ساختار فضایی مناطق (تعیین سلسله مراتب سكونتگاه ها):
     3-1- روش اسكالوگرام دستی
     3-2- روش شاخص مركزیت
     3-3- تحلیل عوامل و تحلیل خوشه ای 
4- مدل های بررسی و پیش بینی فعالیت های اقتصادی
      4-1- روش اقتصاد پایه
      4-2- روش تحلیل داده- ستانده
5- روشها و مدلهای ارزیابی
6- تحلیل روی هم گذاری یا overlay
 
یادداشت ها:
پرفسور لطفی زاده منطق بولی یا Boolean Logic را با طرح ایده های فازی یا مبهم(Fuzzy Logic) در سال 1965 زیر سؤال برد.زیرا به عقیده ایشان همه چیز صفر و یك نیست بلكه بین آنهانقاط بسیاری وجود دارد.
 
مطلب فوق خلاصه ای است از مطالب آموزشی دوره دکتری جغرافیا و برنامه ریزی روستایی که  در کلاس  توسط یکی از اساتید دانشگاه ارائه شده است.

The Requiem for large scale models[1]

   


نظرات()  
احد پورمحمد
یکشنبه 3 دی 1391 07:24 ب.ظ
سلام دوست عزیز من دانشجوی کارشناسی ارشد رشته برنامه ریزی شهری ام ببخشید می خواستم مراحل روش تاکسونومی عددی را اگه بشه برام توضیح دهید
HAMED
پنجشنبه 30 آذر 1391 09:53 ق.ظ
من یکی از طرفدارهای وبلاگ شما هستم. خیلی مطالبت عالیه

پیشنهاد می کنم حتما وبلاگت را تو این صفحه معرفی کنی. خیلی تو افزایش بازدیدت تاثیر داره و اینطوری هم لینک شما هم تو سایت ما قرار می گیره

کاملا هم رایگانه
باز هم از مطالبت ممنونم
ستایش
پنجشنبه 30 آذر 1391 09:23 ق.ظ
سلام خوبی؟

وبلاگت خوب بودا فقط بازدیش کم بود!
وبلاگ منم بازدیدش کم بود تبادل لینک دو طرفه کردم الان اومدم صفحه اول گوگل بازدیدم خوب شده!

توی سایت های زیر می تونی وبلاگت رو ثبت کنی تا بازدید وبلاگت حسابی زیاد بشه:

www.link118.com
www.link.cat-glasses.ir

موفق باشی دوست من
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر

انجمن علمی نانوتکنولوژی دانشگاه آزاد اسلامی یزد