تبلیغات
انجمن علمی نانوتکنولوژی دانشگاه آزاد اسلامی یزد - روش های آینده نگری و آینده پژوهی 2
پنجشنبه 12 بهمن 1391  09:48 ق.ظ    ویرایش: - -
نوع مطلب: مدیریت و فناوری ،

▪ كمتیه راهبری :
مسئوول برنامه آینده نگاری است. رهبری، انتخاب روشهای مورد استفاده، سازماندهی و ... جزء وظایف این كمیته می باشد. این كمیته به وسیله كاربر اصلی معین می شود و در نهایت نتیجه كار را به او به صورت توصیه هایی ارائه می دهد. بخش مهمی از اعتبار برنامه و نیز كیفیت آن به كمیته راهبری بستگی دارد.
متخصصانی كه در برنامه شركت می كنند و به صورت مستقیم یا غیرمستقیم به وسیله كمیته راهبری انتخاب می شوند و می توانند به گونه های مختلفی دخالت كنند:
ـ شركت در یك هیأت
ـ همكاری در یك كارگاه
ـ پاسخ به یك پرسشنامه
این متخصصان می توانند دارای سوابق زیر باشند: متخصص علمی یا فناوری، نماینده صنعت یا یك گروه با علاقه خاص، نماینده یك حزب سیاسی، نماینده اتحادیه یا قدرتهای محلی، شخصیتی كه به هر دلیلی معروف است و ... در برخی از حالات، طیف وسیعی از شهروندان از طریق كنفرانسهای با مقیاس بزرگ و نیز با استفاده از سایتهای اینترنتی وارد فرآیند می شوند.
گروهی از اشخاص كه مسؤول حمایت و پشتیبانی از پروژه در مباحث سازمانی و متدلوژیك هستند كه ممكن است در كمیته راهبری مشغول باشند.
شركت كنندگان و مؤسسات تحقیقاتی متنوع كه نقش جمع آوری و آماده سازی ورودیهای توصیفی و تحلیلی مورد نیاز (مانند پایگاههای داده و اطلاعات، تركیب نوشتارها، حالت طرح هنری یك سؤال خاص و ...) برای كاركرد بهتر فرآیند را بر عهده دارند.
۲) فاز II : تعیین پارامترهای كلیدی
در این فاز با استفاده از گروههای متنوع متخصصان اطلاعات جمع آوری می شود و متغیرهای كلیدی مشخص می شوند. در این فاز نیز دو گام شناسایی و انتخاب وجود دارد:
▪ گام شناسایی :
ـ لیست كردن متغیرهای بالقوه
ـ مشخص كردن عوامل مؤثر بر سازمان
ـ طراحی سؤالات برای یك جستجو و بررسی دلفی
ـ اجرای جستجو و بررسی
ـ پیاده سازی و تحلیل ساختاری
۱) گام انتخاب:
ـ انتخاب متغیرها از طریق تقسیم بندی و اولویت بندی آنها
ـ تحلیل نتایج دلفی
ـ انتخاب فناوریهای كلیدی و تهیه سلسله مراتبی از متغیرها به همراه یك تحلیل ساختاری
۳) فاز III : تهیه سناریوها
در این فاز بر هم كنش بین متغیرهای كلیدی تحلیل می شود و از این طریق تعدادی سناریو توسعه می یابد . در این مرحله گامهای شناسایی و انتخاب به قرار زیر است:
▪ گام شناسایی:
ـ شناسایی بازه تغییرات ممكن برای هر یك از متغیرها.
ـ برقراری فرضیه ها روی متغیرها، روی محیط و عوامل مؤثر بر هریك از آنها.
▪ گام انتخاب:
ـ انتخاب حالات ممكن ا ز بین تعداد كمی از پارامترها
ـ انتخاب سناریوها كه ممكن است شامل یك دلفی كوچك یا تحلیل تأثیر متقابل باشد.
۴) فاز IV : اشاعه نتایج و پیشنهاد یك استراتژی
در واقع ارتباط بین استراتژی و عمل است شامل دو فعالیت اشاعه نتایج و پیشنهاد یك استراتژی می باشد. هر دو جنبه اهمیت نسبی یكسانی دارند كه بر حسب نوع و ا هداف برنامه آینده نگاری تغییر
می كند.
▪ گام شناسایی :
شناسایی استراتژیهای ممكن كه با استفاده از تحلیل قوت- ضعف به دست آمده است و تركیب آنها با سناریوها.
▪ گام انتخاب :
ـ انتخاب استراتژی بعد از ارزیابی گزینه های مختلف با بررسی خروجی آنها در سناریوهای مختلف.
● روش های آینده نگاری
فایده روش های آینده نگاری را می توان كشف، خلق و امتحان دیدگاهها و آرمانهای مطلوب و ممكن آینده دانست. داشتن یك آرمان برای اینده در اتخاذ سیاست ها، استراتژیها و برنامه ها می تواند مفید باشد و در نهایت می تواند احتمال وقوع آینده مطلوب را بیشتر كند.
اگر این آرمان ها به وسیله روش های آینده نگاری امتحان نشوند، می تواند باعث بروز ضررهایی شود كه ناشی از هدایت افراد به سوی اهداف و برنامه های غیرممكن است. بوسیله روش های پیش بینی می توان عواملی را كه باعث ایجاد خلل در برنامه ها و عدم دستیابی به اهداف می شود را تعیین نمود.
همچنین بوسیله روش های آینده نگاری می توان در یك سازمان یا كشور دیدگاهی مشترك ایجاد نمود و بدینوسیله به یك وفاق عمومی دست یافت. اهمیت چنین همكاری یا وفاقی در سطح همه ارگانهای كشور یا سازمان و هم سوشدن همه نهادهای تأثیرگذار در جهت رسیدن به یك هدف مشترك، بر همگان روشن است. واضح است كه اتخاذ یك روش هر چند غلط به لحاظ اینكه دارای یك ساختار و نظام مدون است، ضمانت لازم برای حصول نتیجه را به ما می دهد.
طبیعی است كه اگر مجموعه ای از كارشناسان با استفاده از یك روش علمی به نتیجه ای مثلاً پیش بینی روند آینده جمعیت ایران دست یابند، صرف استفاده از آن، سایر كارشناسان را متنقاعد می سازد كه نتیجه با استفاده از اصول قابل قبول به دست آمده است . و لذا آنان را نیز در این مسیر همراه و موافق می سازد.
مهمترین دلیل استفاده از روش های آینده نگاری این است كه مشخص كنیم برای یك تصمیم صحیح چه چیزهایی لازم است معلوم باشد اما در حال حاضر این اطلاعات در دست نیست. به كمك این اطلاعات می توان فرضها را مشخص كرد تا امتحان شده ودر صورت لزوم تغییر یابند.ذكر این نكته نیز ضروری است كه روش های آینده نگاری را می توان بر طبق هدفی كه از آنها استفاده می شود، به دو دسته زیر تقسیم كرد:
۱) روش های ارزشی
كه مبنای آن ارزشها یا هنجارها است . بنابراین در این نوع پیش بینی این سؤال مطرح می شود كه چه آینده ای را می خواهیم؟ یا اینكه چه چیزی برای ما مطلوب است؟ روش های ارزشی بیشتر مأموریت گرا هستند و با ارزیابی مقاصد، نیازها و تمایلات آینده شروع می شوند و به زمان حال باز می گردند.
۲) روش های اكتشافی
در اینجا صرف نظر از اینكه چه چیز مورد علاقه ما است، مشخص می كنیم كه چه چیزی ممكن است اتفاق بیفتد. پیش بینی اكتشافی از پایه مطمئن معرفتی امروز آغاز می شود و به سمت یك آینده مشخص جهت می یابد.
تفاوت عمده این دو دسته در این است كه روش های اكتشافی آینده را بر مبنای گذشته و حال می سازند ولی روش های ارزشی، آینده مطلوب و ممكن را مشخص می كنند تا بتوان بر مبنای آن برای زمان حال برنامه ریزی كرد.
یكی دیگر از شیوه های تقسیم بندی ، تقسیم بر مبنای تكنیك به كار گرفته شده در آنها، به روش های زیر می باشد:
الف) كمی یا عددی
ب ) شبه عددی یا قضاوتی
ج) كیفی الف
اولین تلاشهای غیرمعمول برای اطلاع از آینده با به كارگیری ریاضیات و آمار شروع شد. در این روش ها تكنیك های عددی قوی ای توسعه یافتند، به عنوان مثال می توان از سریهای زمانی ، مدلهای تصمیم گیری ، شبیه سازی و سیستم های دینامیكی نام برد. در همه این روش ها كه روش های عددی نامیده می شوند رفتار یك متغیر یا یك دستگاه چند متغیره در یك محدوده زمانی می شود. در استفاده از آنها فرض بر این است كه آینده در امتداد گذشته قرار گرفته است و در صورتیكه قوانین مستتر در اطلاعات مربوط به آن روند (از گذشته به حال و آینده ) را بفهمیم می توان آینده را پیش بینی كرد.
این روش نسبتاً ارزان است ولی با فرض اینكه آینده ادامه گذشته است، عدم دقت در پیش بینی وارد می شود. چرا كه در جهانی زندگی می كنیم كه با سرعت زیادی در حال تغییر است و بسیاری از این تغییرات به اندازه ای قوی و جدی هستند كه می توان آنها را از نظر كمی و عددی به عنوان یك نقطه عطف جامعه در نظر گرفت. محدودیت دیگری كه این روش ها دارند این است كه به اطلاعات آماری یك شاخص در گذشته احتیاج است و خیلی وقتها دست یابی به چنین اطلاعاتی به راحتی ممكن نیست.
روش های شبه عددی یا قضاوتی ، حد وسط بین روش های كیفی و روش های كمی هستند. در بیشتر مواقع روش ها نیاز دارند كه قضاوتهای ذهنی را از طریق یك سری قوانین یا تعاریف، كمی كنند همچنین برخی روش ها از برآوردهای احتمالی ذهنی استفاده می كنند. باید یادآور شد كه بین دانشمندان مختلف بر سر تعیین روش ها كه كدام كمی اند و كدام كیفی اختلافاتی وجود دارد. این اختلافات بر سر تعیین اینكه كدام شبه عددی اند بیشتر دیده می شود.
بطور مثال برخی افراد روش های شبه عددی یا قضاوتی را به دو دسته كلی »تحلیل تأثیر متقابل « و » درخت وابستگی « تقسیم كرده اند و برخی دیگر روش هایی مثل » نظریه بازیها« و » سناریو « و » تحلیل روند« را نیز به این دسته اضافه كرده اند.
با توجه به مسایل فوق تلاشهایی برای خلق روش هایی كه بدون فرض اینكه آینده در امتدا گذشته است، بتوان با استفاده از آنها و با تقریب قابل قبولی آینده را پیش بینی نمود، بوجود آمد.
در دهه ۶۰ شركت رند روشی را توسعه داد كه می توانست دورنمایی از سناریو آینده را بیان كند. این روش كه به نام دلفی نامگذاری شد آغازی بود بر خلق روش های غیر عددی یا كیفی. پایه این روش و نیز سایر روش های كیفی براین استوار است كه به نظر یك فرد خبره یا كارشناس بیش از هر چیز دیگری می توان اعتماد كرد.
كارشناسان بر مبنای شواهد یا انتظارات خود از آینده( كه از اطلاعات شخصی یا آشنایی قبلی آنها با موضوع مورد نظر به دست آمده است) نظر خود را بیان می كنند. از روش های این دسته می توان از »دلفی« ،» تحلیل دنباله ای فناوریها« ، » طوفان مغزی« و » تحلیل ریخت شناسی« نام برد. كاربرد این روش ها بیشتر در موارد زیر است:
▪ اطلاعات و داده های زمان گذشته راجع به موضوع مورد بحث وجود نداشته باشد كه بتوان از روش های عددی استفاده كرد.
▪ ممكن است بعضی از عوامل خارجی موجود باشند كه در حالی كه در حال تغییرند، بر موضوع مورد پیش بینی اثر می گذارند. تغییر این عوامل باعث می شود كه نتایج بدست آمده از روش های عددی كه بر اطلاعات قبلی استوار بوده را بی معنی كند.
▪ اطلاعات و داده ها از منابع چاپ شده یا الكترونیكی در دسترس نیست و فقط می توان آنها را از متخصصان و كارشناسان با تجریه دریافت كرد.
▪ اطلاعات و داده ها ممكن است در اختیار باشند ولی پردازش آنها برای شناسایی فناوری با در نظر گرفتن تمام عوامل و جوانب بسیار مشكل و هزینه بر باشد.
▪ ممكن است برخی عوامل فرهنگی ، اخلاقی و شاید سیاسی بسیار مهم وجود داشته باشند تا عوامل فنی و اقتصادی را بی اهمیت كنند.
● انواع مختلف برنامه های آینده نگاری
دو محور برای توصیف مشخصات تمرینهای آینده نگاری، ارایه می شود كه بر اساس آنها تمرینهای آینده نگاری به چهار گروه تقسیم می شوند:
دو محور برای توصیف مشخصات تمرینهای آینده نگاری ، ارایه می شود كه براساس آنها تمرینهای آینده نگاری به چهار گروه تقسیم می شوند:
۱) محور اول وسعت فعالیت :
تعداد و تنوع افراد یا متخصصین درگیر
۲) محور دوم- شدت فعالیت :
كیفیت و كمال حلقه های یادگیری موجود در هر یك از مراحل فرآیند آینده نگاری.
الف ) تمرینهای آینده نگاری سیاسی اجتماعی :
این تمرینها از نظر وسعت، بسیار بزرگ هستند. یعنی دست اندركاران زیادی در آن مشغولند كه این امر باعث دشوارهایی در طراحی سازمانی می شود . از نظر شدت، كاملاً پایین هستند. در واقع چرخه های یادگیری در بهترین وضعیت ، تنها به كسر كوچكی از شركت كنندگان مربوط می شود. این آینده نگاریها ریشه در سنت مشاركت عمومی دارند و به ارزیابی وسیع از فناوریهایی كه مشتری نهایی آن جامعه است می پردازند. تمركز اصلی در این آینده نگاریها روی شركت كنندگان است تا شبكه های ارتباطی جدیدی برای گردش اطلاعات تأسیس شود. اولین نمونه های این آینده نگاریها، تجریه های اول و دوم انگلستان است كه در آن تعداد و تنوع اشخاص درگیر، بی سابقه بود.
برنامه های آینده نگاری سیاسی اجتماعی یك فرایند تصمیم گیری جدید هستند ولی حوزه مورد بحث ، پیچیدگی و هزینه آنها، توسعه آنها را محدود خواهد كرد. علاوه بر انگلستان ، سوئد نیز در این دسته از پیش تازان است.
ب) تمرینهای آینده نگاری یادگیری جمعی و تولید دانش:
مشابه برنامه های آینده نگاری سیاسی اجتماعی، این گروه هم از آنجایی كه شامل بخش بزرگی از سهامداران است ، نوآوری مهمی در ایجاد سیاست فراهم می كند.
تفاوت این برنامه ها با آینده نگاری سیاسی اجتماعی در این است كه این تجارب متمركزتر و بخشی تر هستند و بنابراین بدون داشتن مشكلات برنامه های قبلی، منافعی برای آن گروه دارند. این نوع برنامه ها در هر دو محور وسعت و شدت در حالت میانه یا بالاتر از آن قرار دارند. در برخی از كشورها مانند هلند و فنلاند این نوع برنامه ها در حال تبدیل به یك رویه استاندارد در طراحی سیاست گذاری است.
ج ) برنامه های آینده نگاری مربوط به فناوری های كلیدی:
این دسته از برنامه ها جنبه های علم و فناوری را كاملاً مستقل از جنبه های سیاسی اجتماعی مشاهده می كنند و دید كلاسیك تری از آینده نگاری ارائه می دهند.
همچنین این تمرینها تحلیلی تر و متمركز تر هستند و می توانند اطلاعات ارزشمندی برای برنامه ریزی فناوری، ارائه دهند. این آینده نگاریها از نظر وسعت و شدت پایین هستند كشورهایی چون فرانسه، پرتغال ، اسپانیا از این ابزار بهره می برند.
د) برنامه های آینده نگاری ساخت سناریوی استراتژیك :
این برنامه ها از نظر شدت بالا هستند و به چالش داده و مدل كردن آنها منجر می شوند. از جهت دیگر ، از نظر وسعت پایین هستند یعنی جمعیت كمی به صورت مستقیم در آن درگیر هستند. شامل برهمكنشهایی میان چند متخصص ودر بهترین حالت، شامل نمایندگان گروههای اجتماعی منتخب هستند.
در این برنامه با استفاده از چرخه های یادیگری همواره مرحله به مرحله به دانسته های ما اضافه می شود. و بدین ترتیب سناریوها به همراه احتمال هر كدام تولید می شود. این گروه برنامه ها بر برنامه ریزی بلند مدت تعمق می كنند. و تمركز اصلی آنها در كیفیت سناریوها و نتایج است كه سكویی برای سیاست دولتی و دست اندركاران دولتی است. یك مثال برای این دسته مطالعات آینده فرانسه است.
● اهداف و دستاوردهای آینده نگاری علم و فناوری ·
▪ چشم انداز مشترك :
یكی از مهمترین دستاوردهای آینده نگاری دستیابی به یك دیدگاه مشترك در سطح یك سازمان یا كشور می باشد. اهمیت چنین همكاری یا وفاقی در سطح همه ارگانهای یك كشور یا یك سازمان و هم سو شدن همه نهادهای تأثیرگذار در جهت رسیدن به یك هدف مشترك بر همگان روشن است.
▪ همگامی بخش خصوصی با دولت:
وقتی یك دولت مصمم، تصویر مشخصی از آینده خود داشته باشد و برای حركت به سمت آن یك برنامه نظام یافته را طراحی كرده باشد، بخش خصوصی نیز منافع خود را در همراهی با دولت می بیند.
▪ ایجاد تعادل بین فناوریهای جدید و معضلات آنها:
ظهور فناوریهای جدید معضلات اجتماعی همچون بیكاری و مسایل ضدارزشی به همراه خود داشته است. برای شناسایی این معضلات و همچنین از دست ندادن فرصت های بدست آمده براثر استفاده از این فناوریها باید بین آنها تعادلی ایجاد نمود. به وسیله آینده نگاری می توان این تعادل را در سرمایه گذاریها ایجاد نمود.
▪ تعیین اولویتهای كشور كه براساس نیازها و ضرورت های داخلی و همچنین استعداد و توانایی كشور ( در واقع همان دو ركن امكان و مطلوبیت ) شكل گرفته است.
▪ آماده سازی كشور برای جهان آینده
▪ ایجاد شبكه های پایا برای ارتباط صنعت ، دانشگاه و دولت
▪ مشخص شدن نیازهای نوظهور برای همكاریهای بین المللی
▪ ارتباط دادن موضوعات مطرح در جامعه ، ارزشها و تقاضاهای سیاسی- اجتماعی به علم و فناوری و نوآوری از طریق ایجاد چشم انداز مشترك و تلفیق دانش و دیدگاه های موجود.
▪ فرآیند یادگیری و تغییر فرهنگ كه به تغییرات رفتاری و آگاهی بیشتر از استراتژیهای بلندمدت تر منجر می شود و نتیجه آن می تواند همسویی استراتژیها و ایجاد وفاق عمومی باشد.
▪ یك ابزار برای ایجاد تعامل بین علم و جامعه. آینده نگاری وظیفه مشخص كردن كاربران و نیازهای آنها را بر عهده دارد. و علم در رفع آن نیازها كوشش می كند.
▪ مكانیزمی برای تقویت سیستم نوآوری از طریق تقویت ارتباطات بین اجزا.
▪ ایجاد چشم انداز آینده
نویسنده : مرتضی فتوحی فیروزآباد، سید مهدی قاسمی
آقایان ایروین و مارتین 
 


 

http://www.reporter.ir/archives/86/11/005415.php

   


نظرات()  
saeid jafari
دوشنبه 7 اسفند 1391 11:36 ق.ظ
manon az poshtkar va matalebe mofid.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر

انجمن علمی نانوتکنولوژی دانشگاه آزاد اسلامی یزد